Persoonlijk en collectief: online retrospectieve Ruth Beckermann

De Oostenrijkse globetrotter Ruth Beckermann oordeelt niet. Die schijn lijkt althans de grootste troef van de ijzersterke politieke documentairecinema die ze al sinds de jaren 80 produceert.

Haar films gaan doorgaans in première op prestigieuze festivals zoals de Berlinale en het Parijse Cinéma du Réel, maar de naam van deze 67-jarige joodse filmmaakster zal bij het grote publiek weinig belletjes doen rinkelen. Nochtans blinkt haar oeuvre uit in historisch onderzoek, minimalisme en een vlijmscherpe tijdsgeest.

Zo stond ze in 2008 op Times Square te filmen hoe Barack Obama de verkiezingsstrijd van John McCain won. De Afro-Amerikanen voor haar camera dansen en scanderen dat ze eindelijk vrij zijn, als was het einde van het slaventijdperk net afgekondigd. “Yes, we did!” Daarna reist Beckermann twee uur lang naar alle mogelijke uithoeken van de Verenigde Staten, waarmee ze moeiteloos het gapende gat van het ‘vrije Amerika’ blootlegt. Tijdens haar associatieve roadtrip gaat ze op speeddate met de meest uiteenlopende burgers die onder het kersverse Obama-beleid maar weinig vereniging laten zien.

Kettingreacties

Het aantal actuele onderwerpen dat in AMERICAN PASSAGES (2011) de revue passeert, is niet op twee handen te tellen: de kelderende huizenmarkt, de troepen in Irak, politiegeweld, de segregatiewet van de jaren 50, de automobielcrisis, de overbevolking van de gevangenissen … Het is Beckermann niet om een uitgesproken mening over een van deze thema’s te doen, wel zet haar caleidoscopische portret scherp op de verdeeldheid van de States, ‘Land of the Free’. Twee uur lang rijgt ze blitse talking heads als een ketting aaneen, of die nu iets fundamenteel zinnigs te zeggen hebben of niet. Nog voor de impact duidelijk is, draait Beckermann alweer een bocht om.

Haar oordeel lees je tussen de paragrafen door, in de soms tegenstrijdige opvolging van scènes en het cynisme van de montage. Zoals wanneer ze de zinsneden van enkele big spenders in Las Vegas afwisselt met het huiselijke drama van een jong gezin dat net hun woning wordt uitgezet, gevolgd door enkele faux levenswijsheden van een dakloze op straat. Soms rijst de vraag hoeveel van bepaalde passages je níét te zien krijgt: een handvol ontmoetingen zijn van zo’n intimiteit dat ze haast voyeuristisch aanvoelen en dat je je kan afvragen hoeveel bergen precaptatiewerk Beckermann heeft verricht alvorens de juiste minutes of glory per personage uit te knippen. Al is het haar niet om de sensatie van eminente personas te doen, want die zijn enkel aanwezig om het hoger doel te voeden: de krijttekening van een kleurrijk, sociopolitiek klimaat.

Achter de gevel

Tien jaar eerder poogde ze al een soortgelijke sociale situatie in kaart te brengen, zij het dan van een compactere omvang. In HOMEMAD(E) (2001) sloft ze een jaar lang voorbij de gevels van haar eigen woonwijk en interviewt ze er markante figuren uit haar straat. Een lokale koffiebar vormt de periferie waar Beckermann heel wat dorpsgeklets verzamelt, toen vooral gekleurd door de grote eeuwwissel en de bijbehorende politieke switch naar extreemrechts waar Oostenrijk wakker van lag. Het resultaat van haar filmen is een subtiel en bijna simpele doorlichting van deze specifieke micromaatschappij: de vastgelegde vignettes wisselen af tussen een herkenbare, volkse ‘kleinmenselijkheid’ en grote politieke, historische relevantie.

In deze persoonlijke documentaire is haar zoektocht naar de collectieve herinnering tekenend voor de historische waarheden die ze ook elders in haar oeuvre tracht te achterhalen. Beckermann graaft naar verstopte trauma’s die een bepaalde actuele gemoedstoestand blijvend kenmerken. Als wereldburger tonen haar films vooral een divers cultuurdiscours, maar vertellen ze daardoor ook iets over haarzelf. Dat haar beide ouders de jodenvervolgingen tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben overleefd, heeft haar duidelijk getekend: haar identiteit als joodse vrouw spant zicht als een rode draad door het gros van haar documentaires.

Het grote verhaal in kleine momenten

De zoektocht naar identiteit zegeviert in THOSE WHO GO, THOSE WHO STAY (2013), waar ze in de sporen van het rijzende Europese antisemitisme treedt en een bloeiende migratiestroom bestudeert, op zoek naar de permanente schade die de Holocaust heeft aangericht. Anders dan in haar vorige films versterkt Beckermann hier op bijna atypische manier enkele haatbeelden via een soms dreigende soundscape. Tegelijk heeft haar aanpak iets ‘vardaiaans’. Zo is de impact van het toeval groot, lijken haar ideeën op het eerste gezicht simpel en deelt ze een zekere fascinatie voor de man met de pet wiens documentairefilms ook die van Agnès Varda sterk houden. Anders dan Varda blijft Beckermann vaker afzijdig. Hooguit hoor je haar een vraag stellen of begeleidt ze via voice-over, maar meestal tuurt ze eerder onzichtbaar vanachter haar camera mee. Beckermann focust op de grote geschiedenis die achter kleine mensen schuilgaat; de wereldbeelden die ze schept, verraden een maker met een blik op oneindig. Het macroverhaal overwint steeds van de micro-anekdotes en de grote emoties krijgen daardoor een beperkte schermtijd. Zo bewaart ze andermaal een gevoelige monoloog voor het laatste kwartier van haar film.

In HOMEMAD(E) biecht een oude, joodse huisvrouw op hoeveel angst ze heeft om op oudere leeftijd nog nieuwe vrienden te maken, terwijl in AMERICAN PASSAGES een 26-jarige moeder en delinquent huilend vertelt over hoe haar tijd in de gevangenis haar van haar drugsverslaving heeft afgeholpen en waarom ze nu haar leven wil veranderen. Die emotionele openbaringen komen uit onverwachte hoek en zet de regisseur niet in om lang stil te staan bij het persoonlijke lot van het individu, wel om de collectieve vertelling te spijzen. Zo’n moment raast daardoor snel voorbij, want Beckermann sjokt alweer verder naar een volgende ontmoeting.

Bij MUBI loopt momenteel een retrospectieve van Ruth Beckermann. Op het online platform zijn de films steeds een maand beschikbaar.

Geschreven door NIELS PUTMAN

Persoonlijk en collectief: online retrospectieve Ruth Beckermann

Regisseur: 
Scenario: 
Genre: 
Distributeur: 
MUBI

Media: