Philomena

Stephen Frears houdt ervan in zijn films sterke vrouwen te portretteren. Zijn filmografie staat er bol van. Het waargebeurde verhaal van de Ierse Philomena dateert van ongeveer tien jaar geleden en vertelt ongeveer hetzelfde hallucinante verhaal als ‘Little Black Spiders’ van Patrice Toye (over tienermoeders en de hen afgenomen baby’s), ook gezien of beter nog aangevoeld vanuit de moeder zelf dus maar hier wel met terugwerkende kracht. Stephen Frears maakte er een bioscoopfilm van, in de eerste plaats gesmaakt dankzij een Oscarwaardige moederrol van Judi Dench.

“Het is een speciale dag vandaag. Hij wordt vijftig”, vertelt een oudere vrouw beslist maar wat raadselachtig aan een priester in een kapel waar ze net een kaars heeft aangestoken voor een beeltenis van madonna-met-kind. Deze 'hij” blijkt even later haar ‘verloren’ zoon van wie ze nadien elk spoor is bijster geraakt. Hij was een love child, een liefdeskind, in 1952 geboren na een vluchtig en onvoorzichtig vrijpartijtje na op de plaatselijke kermis in het spiegelpaleis een jongen te hebben leren kennen. Als tienermeisje had Philomena zich naïef in een onbezonnen moment overgegeven aan de pure liefde.

Deze korte kennismaking en het onbestemde gevoel van verliefdheid wordt zo geëvoceerd dat de kijker de impressie krijgt van een rondtollende wereld die zinderend op zijn kop draait (in het hoofd van het verliefde meisje dan wel) waaruit uiteindelijk moet blijken: het meisje herkent, is zichzelf niet meer, is zo vol van wat haar overkomt dat ze zich gretig overgeeft aan gevoelens van blijdschap, verwondering en nieuwsgierigheid. “En of ik ervan genoten heb!” herinnert Philomena, intussen een gepensioneerde verpleegster, zich nog na al die jaren. Met guitige pretoogjes. Vijftig jaar lang heeft de vrouw gezwegen, het stilzwijgen bewaard, alles opgekropt over wat haar toen is overkomen. Maar bij het begin van de 21ste eeuw wil ze eindelijk in het reine komen, in de eerste plaats met zichzelf.

Het katholieke Vlaanderen van de jaren 70, zoals geschetst in Little Black Spiders, heeft in PHILOMENA plaats gemaakt voor het katholieke Ierland van begin de jaren 50. Zwangere tienermeisjes werden opgevangen door kloosterzusters en voor de baby’s die na een ongewenste zwangerschap ter wereld kwamen werd een oplossing gezocht. Niet zelden eindigde dat in adoptie van het kind – de jonge tienermoeders voelden dat terecht aan alsof de baby hen werd afgepakt, gedwongen als ze werden om afstand van hun kind te doen - door koppels die geen kinderen konden krijgen, vaak werden baby’s zelfs verhandeld. Van hun kant moesten de jonge moeders nadien een tijdlang in het klooster blijven werken voor kost en inwoon als tegenprestatie voor de kosten van de bevalling. Philomena heeft een hele tijd in de wasserij gelabeurd. Geen sinecure.

In PHILOMENA is er sprake van rijke Amerikanen (van Ierse afkomst?) die baby’s inkochten. Zo hangt er in de wachtkamer van het klooster van Roscrea, waar Philomena dus een tijdlang heeft ingewoond, aan de muur een vedettefoto van de bekende Amerikaanse actrice Jane Russell die van het klooster ooit een (ongewenste) baby zou hebben geadopteerd, dan wel gekocht. Toevallig wordt Philomena’s pad gekruist door een journalist, Martin Sixsmith, ooit BBC-correspondent met enige renommee in Moskou en in Washington, en pas ontslagen (ten tijde van de regering Blair). Als reactie daarop zegt hij – cynisch – als tijdverdrijf een boek te willen schrijven over de geschiedenis van Rusland (waarin toch niemand in is geïnteresseerd) terwijl zijn huisarts hem eigenlijk veel liever jogging zou voorschijven.

In het eerste halfuur wordt er in PHILOMENA door Frears nogal wat discussiestof aangereikt zoals bijvoorbeeld in het geval van Martin: naakte en willekeurige ontslagen van oudere journalisten – je zou voor minder cynisch worden – die vervolgens worden aangepord om human intrest-reportages te gaan maken, door de journalist gecounterd als zijnde “journalistiek over domme, kwetsbare mensen voor…” Juist, ja. En in het geval van Philomena: de ambigue rol van de kerk. Philomena is een zuster dankbaar omdat zij haar baby van een gewisse dood heeft gered, een andere non, stokoud intussen, zal zij uiteindelijk vergiffenis schenken omdat zij het is die meer weet over haar zoon maar dat voor de moeder, “een zondige vrouw”, angstvallig verborgen heeft gehouden …

Allebei, ook al zijn hun karakters zeer verschillend, zijn ze door het leven – lees de maatschappij – ontgoocheld, getekend, gelittekend zeg maar. Philomena omdat haar haar liefdesbaby werd ontnomen, Martin omdat hij zijn job kwijt is. Was zijn job alles voor hem, voor Philomena is haar zoon alles. Is de vrouw door wat haar is overkomen gelouterd, de journalist is er nog cynischer door geworden. Maar vooral Philomena is diepgelovig, Martin een agnost. Philomena zal ondanks alles op geen enkel moment aan haar geloof gaan twijfelen. De vrouw is daar zo consequent in dat Martin uiteindelijk alleen maar respect voor deze tengere maar waardige vrouw kan opbrengen. 

De in 1941 in Leicester geboren Britse filmer Stephen Frears vertelt snedig. Aan hem, ooit de assistent van filmregisseur Lindsay If Anderson en van acteur Albert Finney, is het te danken dat we pakkende sociaal-realistische par(abel)els zoals onder meer de voor tv gemaakte My Beautiful Laundrette (1985) en The Snapper (1993) te danken hebben, of geëngageerde bioscoopfilms zoals Prick Up Your Ears en Sammy and Rosie Get Laid, allebei uit 1987. Zijn uitgebreide filmografie, van zijn debuut The Hit (1984) via Dangerous Liaisons (1988), The Grifters (1990) en het zwaar ondergewaardeerde aandoenlijke jongensportret Liam (2000) tot Muhammad Ali’s Greatest Fight (2013) en de nakende biopic over wielrenner/dopingzondaar Lance Armstrong (2013), zijn niet zelden getuigenissen van hoe de hoofdpersonages in zijn films slachtoffers zijn van de tijd(geest) en de maatschappij waarin ze leven.

Tevens is zijn filmografie een bewijs dat Frears zich thuis voelt in alle mogelijke filmgenres en diverse vertelstijlen. Naar eigen zeggen voelt Frears zich als regisseur als “iemand die zoekende is in de duisternis”. Kondigt het thema van PHILOMENA zich aan als een gegeven voor een docudrama dan is de Britse filmmaker inventief genoeg om daar een handige en verrassende wending(en) aan te geven. En om even later deze stevige brok sociaal realisme in een handomdraai om te turnen tot een ware detective. Want dankzij het zoekwerk van journalist Martin zal de moeder een spoor terugvinden van haar zoon… dat rechtstreeks naar de VS leidt. Frears liet zich in de eerste plaats inspireren door de echte Philomena, was geïntrigeerd door haar verhaal (dat eerder al in boekvorm is verschenen) maar vooral ook door haar persoonlijkheid.

De slotscène is van een zeldzame zeggingskracht. Een levensles in menselijke waardigheid die Philomena haar opponent/medestander, journalist Martin, meegeeft. Aan het oude nonnetje nog altijd niet wenst in te zien wat ze fout deed zegt Philomena ootmoedig: “Ik vergeef je!” en tot Martin, die razend reageert omdat Philomena vergeeft maar dat het net de zuster zou moeten zijn die om vergiffenis vraagt: “Jij bent altijd kwaad. Dat moet vermoeiend zijn!” Daarna zal hij, deemoedig, in het winkeltje van het klooster wel een Heilig-Hartbeeldje kopen om het als herinnering aan Philomena te schenken.

Zes actrices al regisseerde Stephen Frears naar een Oscarnominatie: Glenn Close & Michelle Pfeiffer (Dangerous Liaisons, 1988), Anjelica Huston & Annette Bening (The Grifters, 1990), Helen Mirren (The Queen, 2006) en Judi Dench (Mrs Henderson Presents, 2005). En wie weet komt daar Judi Dench nog (eens) bij, voor de tweede keer dan. Slechts Helen Mirren kon in 2006 haar nominatie verzilveren.

Zelden is groothartigheid en waardigheid aangrijpender en overtuigender beslister verbeeld dan in PHILOMENA. Dankzij Stephen Frears maar vooral dankzij de acteerkunst – of moeten we in dit geval niet veeleer spreken van de kunst van het inleven - van een Judi Dench in grootse doen. Een grote dame. De manier waarop zij in deze vrouw van eenvoudige afkomst alle mogelijke nuances uit en laat opspelen maakt van PHILOMENA een ontroerende portrettering van een moeder.

Geschreven door FREDDY SARTOR

Philomena

08/01/2014
Regisseur: 
Genre: 
Productiejaar: 
2013
Distributeur: 
Paradiso

Media: 

Trailer: 

4EuTe5rFoM8

onomatopee