Shiraz

Met een ondertitel als ‘A Romance of India’ kan een film niet anders dan epische proporties aannemen. De stille film SHIRAZ vertelt dan ook de hevig geromantiseerde ontstaansgeschiedenis van de Taj Mahal, mausoleum voor de grote liefde en wereldvermaard symbool van de Indiase moslimcultuur. Daarnaast is het, vooral letterlijk, een proeve van diepgang.

Gefilmd toen India nog deel was van het Britse Rijk en met een Duitse filmmaker in de regiestoel, zou je SHIRAZ (1928) al snel kunnen wegzetten als een instrument van kolonialisme. Hier echter geen Amerikaanse ster in de heroïsche hoofdrol, zoals Rudolph Valentino in The Sheik (1921) of Douglas Fairbanks in The Thief of Bagdad (1924). SHIRAZ is geen eenrichtingsverkeer, ademt zelfs nationale trots. Zo is het tekenend dat op de begintitels regisseur Franz Osten niet als eerste of belangrijkste vermeld staat. Het nagenoeg ontbrekende label ‘auteurscineast’ destijds zit daar ongetwijfeld voor iets tussen, maar bovenal was toneelschrijver Niranjan Pal een grotere naam, zeker in Londen. Daar had Pal met succes theaterstukken over oosterse onderwerpen op de planken gebracht. In de jaren 10 vertelde hij in The Light of Asia het leven van prins Siddhartha Gautama, die het boeddhisme stichtte en onder de naam Boeddha de geschiedenisboeken in ging.

Pal was bevriend met Himanshu Rai, een Indiër van goede komaf die jaren het Westen had bereisd en in Londen actief was als advocaat. Vooral deze ondernemende man vormde de drijvende kracht achter het idee om Indiase (co)producties een plaats te geven op de internationale filmmarkt. Het duo zette daarbij in op het oriëntalisme in het Westen, maar vergat zeker India zelf niet. Pal en Rai gingen in zee met de Duitser Osten en verfilmden in 1925 The Light of Asia. De crew achter de schermen was Duits, op het scherm was iedereen Indiaas, inclusief Rai die de rol van Boeddha op zich nam. In hun tweede samenwerking, opnieuw een bewerking van Pal, volgde het Duits-Indiase trio dezelfde aanpak. Zelfbewust vermelden de openingscredits: “SHIRAZ is geheel geproduceerd in India. Er is geen studio of artificieel licht gebruikt. Alle acteurs zijn Indiaas.”

De opnames ter plekke stelen vanaf het begin de blik. Dat de Duitse crew daarbij - anders dan ze beweren in de credits - wel degelijk gebruikmaakte van extra belichting, doet daaraan geen afbreuk. SHIRAZ opent met een karavaan van paarden en kamelen die kostbare schatten door een woestijn vervoeren. De opeenvolgende cameraperspectieven gaan van een soort hut op de rug van een pakdier over de slingerende karavaan naar een troep belagers op de omringende bergrug. Na een in een heldere parallelmontage vertelde overval blijft een jong prinsesje als een van de weinige overlevenden achter. Haar adellijke afkomst is onbekend voor de dorpeling die haar weghaalt bij een vervaarlijke slang (getoond in close-up) en naar een pottenbakkersfamilie brengt. Daar legt een toekomstvoorspeller de verdere fundamenten voor het sprookje dat zich de komende decennia zal afspelen. Het meisje krijgt de naam Selima en groeit samen op met Shiraz, zoon van de pottenbakker. Via een overvloeiend beeld maakt de film een sprong naar het tweetal als jongvolwassenen en dan kan de hoofdmoot van het liefdesverhaal beginnen, met Shiraz, gespeeld door producent Rai, als het belangrijkste personage.

Himanshu Rai

De melange van deep staging, mediumshots en close-ups in het dorp krijgt nog een extra niveau zodra de film verhuist naar het paleis van prins Khurram, in wiens hofhouding Selima terechtkomt nadat ze is verkocht op een slavenmarkt. De voorkeur voor kader-in-kaders en een gracieuze dieptewerking laat je als kijker kennismaken met de rijkdom en architectuur van dat paleis. Terwijl het vrij simpele, door liefde gedreven verhaal zich ontvouwt, benadrukt de fotografie de bouwkunst als expressie van status. Aan het slot van SHIRAZ zal architectuur ook een uitdrukkingsmiddel van liefde blijken, al wordt de Taj Mahal ‘enkel’ van de buitenzijde en op een afstand gefilmd.

De opnames ter plekke en de dynamische combinatie van dieptefotografie en gezwinde parallelmontages maken van deze eenvoudige vertelling over verloren liefde ook meer dan negentig jaar na datum een meeslepende film. In opdracht van het British Film Institute (BFI) werd SHIRAZ gerestaureerd en kwam er een soundtrack door componist en muzikant Anoushka Shankar, dochter van de bekende sitarspeler Ravi Shankar. Het door hem in het Westen gepopulariseerde instrument krijgt een vooraanstaande plek in de filmmuziek, die zeker in de avontuurlijke scènes prominent aanwezig is om mee de spanning op te voeren. Niets, ook niet de massascènes of de olifanten (inclusief een impressionant exemplaar dat met zijn poot een doodstraf moet uitvoeren), maakt echter meer indruk dan de overweldigende dieptefotografie. Een in zwart gehulde deuropening met daarachter een uitgestrekte vijver en nog verder weg een paleisgebouw, of een aaneenschakeling in de diepte van paleisvertrekken, wijzen op de architecturale traditie waar de Taj Mahal op zou voortbouwen. Bijna altijd bewegen er mensen door deze bouwkundige symmetrieën, een groep van de honderden figuranten of een handvol uit de geheel Indiase hoofdcast.

Na SHIRAZ volgde nog een derde samenwerking tussen Osten, Pal en Rai: A Throw of Dice uit 1929. In 1934 keerde Osten nogmaals terug naar India. Hij ging er aan de slag voor de door Rai opgerichte studio Bombay Talkies en maakte nog meerdere films, tot hij in 1939 – aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog – als lid van de Nazipartij door de Britten het land werd uitgezet. Met hun vroege geluidsfilms pionierde Bombay Talkies in de Indiase cinema. Dankzij de restauratie van BFI, ook van andere Indiase internationale coproducties dan SHIRAZ, komt dit grotendeels vergeten stukje filmgeschiedenis weer naar boven.

Voor het YouTubefestival We Are One (zie hier) selecteerde het London Film Festival SHIRAZ. De film is nog de hele week gratis te bekijken via het kanaal van We Are One.

Geschreven door BJORN GABRIELS

Shiraz

02/06/2020
Regisseur: 
Scenario: 
Genre: 
Productiejaar: 
1928
Distributeur: 
We Are One

Media: 

onomatopee