So Long, My Son

Twee Chinese films, 'Better Days' van Derek Kwok-cheung Tsang en 'One Second' van Zhang Yimou, werden begin dit jaar door de Chinese overheid van de Berlinale teruggetrokken. Wel in de hoofdcompetitie daar én kritisch over de maatschappelijke ontwikkelingen in China: SO LONG, MY SON van Wang Xiaoshuai, een vakkundig uitgesponnen familiedrama over in het reine komen met het verleden.

Lachend wuift Yaoyun naar een standbeeld van de groetende Grote Roerganger Mao Zedong. Hij is net teruggekeerd naar de stad waar hij jaren geleden woonde en werkte, maar waar hij nu, omtrent de eeuwwisseling, nauwelijks nog iets herkent. Hij glimlacht naar zijn echtgenote Liyun, met wie hij de afgelopen decennia immens verdriet heeft doorstaan. Uit de twinkeling in zijn ogen spreekt vrolijkheid. Geeft hij daarmee aan eindelijk vrede te hebben genomen met het verleden? Hoop ondanks alle tegenslag, daarin schuilt volgens de Chinese scenarist, regisseur en producent Wang Xiaoshuai de toekomst van zijn land en zijn landgenoten. Maar om die toekomst aan te kunnen moeten de Chinezen hun verleden onder ogen zien. En dat begint met er vrij en rationeel over te kunnen nadenken. Wang ziet het als de plicht van de filmmaker, of de kunstenaar in het algemeen, om mensen aan te zetten tot reflectie. Met zijn meest ambitieuze film tot nu toe vraagt de regisseur van onder meer Beijing Bicycle (2001), Shanghai Dreams (2005) en 11 Flowers (2011) om stil te staan bij de ongebreidelde vooruitgang in China. In haar poging het land hoog op te stoten in de vaart der volkeren stormde de Chinese overheid vanaf eind jaren 70 rücksichtslos voorwaarts, gedomineerd door het staatskapitalisme van de ene almachtige Communistische Partij. Dwingende maatregelen werden op grote schaal uitgerold én opgevolgd. SO LONG, MY SON richt zich in het bijzonder op de persoonlijke en maatschappelijke gevolgen van de Chinese eenkindpolitiek, opgestart in 1979 en vervangen door een tweekindpolitiek in 2015.

Wandelend en fietsend in hun grijsblauwe werkplunjes horen fabrieksarbeiders in SO LONG, MY SON de officiële pleidooien voor de geboorterestricties begin jaren 80 door de straten galmen. Niemand lijkt ervan op te kijken, maar de impact zal enorm zijn. Je ziet hoe individuen de door een autoritair staatsbestel opgelegde waardepatronen in zich opnemen en uitdragen in hun onmiddellijke omgeving. Haiyan, die in een fabriek werkt als verantwoordelijke voor ouderschapsplanning, doet gewoon haar werk wanneer ze haar vriendin Liyun tot een abortus dwingt. Liyun heeft immers al een zoon, die bevriend is met het zoontje van Haiyan. De jongens zijn als broers voor elkaar, klinkt het op het feest dat hun bevriende ouders voor hun gedeelde verjaardag hebben georganiseerd. Terwijl ze later (getoond in de eerste scène van de film) samen spelen in een groot waterreservoir, raakt Liyuns zoon Xingxing echter in nood. Zijn vader Yaoyun draagt hem naar het hospitaal. In de volgende scène krijgt diezelfde man, iets ouder nu, zijn op het bed gamende tienerzoon slechts met moeite aan de eettafel. De adolescent draagt ook de naam Xingxing; is hun zoontje dan toch niet de verdrinkingsdood gestorven?

SO LONG, MY SON, en dan vooral de eerste twee uur van dit familiefresco, bestaat uit een lappendeken van heen en weer springende herinneringen. De overgangen tussen verschillende periodes en plaatsen zijn niet expliciet gemarkeerd en cruciale momenten uit de levens van de personages laat Wang soms achterwege. In afwezigheid van een glasheldere flashbackstructuur ben je als kijker voortdurend aan het puzzelen met de levensgebeurtenissen van de personages. Dat maakt herinneren en het verwerken van een getroebleerd verleden tot de kernthema’s van deze film.

Het ouderpaar Liyun en Yaoyun blijkt een jongen geadopteerd te hebben en hem eveneens Xingxing te noemen. Ze zijn verhuisd van hun stad in Noord-China naar de kust in het zuiden van het land. Met hun vrienden van de fabriek hebben ze geen contact meer. Al ontmoet Yaoyun nog wel een jonge vrouw die hij ooit opleidde op de werkvloer, de schoonzus van Haiyan. Waarom spreekt hij heimelijk met haar af? Wang vertakt SO LONG, MY SON verder, maar de zorg om nakomelingen en de schaamte over de emotionele huishouding blijven de relaties tussen vrienden en familieleden beheersen. Het verhaal is ondertussen aanbeland in de jaren 90 en Liyun en Yaoyuns geadopteerde tienerzoon loopt weg van huis. Verliezen ze nu voor de derde keer een kind? Het finale uur van SO LONG, MY SON stuurt nog meermaals je kijk op de feiten bij, zonder dat de vertelling ooit de pedalen verliest.

Onderweg passeren genoeg geknakte vriendschappen en verloren familieleden om enkele soapseizoenen mee te kunnen vullen, maar Wang Xiaoshuai gaat nooit echt de sentimentele toer op. Al geven zijn personages daartoe weleens de aanleiding. Op een verboden dansfeestje in hun woonkazerne draait iemand uit de vriendengroep van Liyun en Yaoyun op de cassettespeler de Chinese versie van de Schotse klassieker ‘Auld Lang Syne’. Die zeemzoete expressie van niet te verbreken vriendschap, die als een rode draad door de film loopt, is veiliger dan de Chinese cover van ‘By the Rivers of Babylon’ die de dansende losbol uit het gezelschap net had opgezet. Haiyan, die net net een promotie heeft behaald en zich opwerpt als beschermvrouw van de groep, rukt de tape met de Bijbels geïnspireerde popsong uit de cassettespeler omdat zulke muziek niet hoort. Vervolgens beginnen de vrienden melancholisch te mijmeren over hoe ze in 1978 verplicht naar het platteland werden gestuurd en bij het afscheid van vrienden dan ‘Auld Lang Syne’ zongen. Toch transformeert deze scène niet in een melig samenzijn. Daarvoor is het stilzwijgende besef van een inmengende autoriteit te zeer aanwezig. Toen en nu. Na een volgende sprongetje in de tijd blijkt zelfs de vrolijke frans uit de vriendenkring, die zich kleedt in een stijlvol kostuum als was hij een acteur uit Hongkong, te zijn gearresteerd wegens “losbandigheid”. Nooit wijzen de personages echter de radicaal ingrijpende overheid expliciet met de vinger. In een gesprek op de Berlinale vertelde Wang over de meegaande natuur van de Chinese samenleving na decennialang met de harde hand te zijn geregeerd en over het geloof dat elke tegenslag het resultaat is van je lotsbestemming. Door de dramatische ontwikkeling van zijn personages in te bedden in sociaal-economische en politieke turbulenties bewandelt Wang een ander pad. Aan het zogenaamde lot kan je niets veranderen, aan een maatschappij bestierd door autoritaire partijzeloten wel. Al is Wang Xiaoshuai niet even open en uitdrukkelijk in zijn historische analyse als bijvoorbeeld de documentairemaker Wang Bing, die in zijn ‘illegale’ films compleet los van het Chinese censuurapparaat de geschiedenis van werkkampen, verplichte migratie en spaak lopende industrialisering tegen het licht houdt. SO LONG, MY SON is meer omfloerst, maar niet minder overtuigd van de vernietigende kracht van onwetendheid over de eigen geschiedenis en de politieke machinaties daarachter.

In zijn tot loutering leidende arsenaal aan herinneringen schetst Wang de Chinese maatschappij van de nadagen van de Culturele Revolutie in de jaren 80 tot de economische boom rond de eeuwwisseling. Maatregelen als de eenkindpolitiek hadden verstrekkende gevolgen en Wang betreurt het louter op geld beluste China van vandaag. Terwijl SO LONG, MY SON de generatie van de cineast haar trauma’s laat verwerken, legt de door Wang Xiaoshuai en zijn echtgenote Liu Xuan geproduceerde debuutfilm An Elephant Sitting Still van Hu Bo (wiens zelfdoding gelieerd wordt aan een slepend conflict met Wang en Liu) de vinger op de wonde bij de volgende generatie. In die film tekenen vereenzaming en verveling de huidige Chinese samenleving. In SO LONG, MY SON kan de oudere generatie haar trauma’s wel nog verwerken binnen de intieme kring van familie en vrienden. Tenminste als ze het verleden bespreekbaar maakt en de diepe wonden niet doorschuift naar de volgende generatie. Het doorzettingsvermogen van zijn personages laat Wang Xiaoshuai toe het kluwen van schuldgevoelens toch hoopvol te besluiten. SO LONG, MY SON zegt het verleden geen vaarwel, maar verwelkomt tegelijk wel de toekomst.

Vertoningen: cinenews.be. Meer reviews vind je maandelijks in print, te bestellen via info@filmmagie.be, te koop bij een van de verkooppunten of maandelijks in je bus met een abonnement.

Geschreven door BJORN GABRIELS

So Long, My Son

24/07/2019
Regisseur: 
Muziek: 
Genre: 
Productiejaar: 
2019
Distributeur: 
September Film

Media: