The Spirit of '45

Wie schakelt er nu de politie in tegen arbeiders? Zo vraagt een verontwaardigde Britse mijnwerker in een betogende menigte. Waarop cineast Ken Loach stoutweg een beeld inlast van Margaret Thatcher die haar hand opsteekt. Meteen is de toon van de documentaire THE SPIRIT OF ‘45 gezet.

Loach grijpt dit keer terug naar historische newsreels en monteert Brits archiefmateriaal om af te rekenen met de neoliberale politiek van de laatste decennia. Zijn nieuwste film is een gedreven documentaire over de Britse solidariteitsgolf in 1945, om na de ontberingen van de wereldoorlogen en de crisis van de jaren 30 een samenleving op te bouwen waarin niet langer het economische privérendement maar in eerste instantie het welzijn van de bevolking centraal stond. Dit Britse Labourconcept van socialism in a democracy kon drie decennia lang op een nationale consensus rekenen binnen de bredere politieke rangen, tot Torypremier Thatcher in 1979 aan de macht kwam en de verwezenlijkingen in versneld tempo ontmantelde.

Architect van het welzijnsbeleid was de Labourpremier Clement Attlee, die in 1945 verrassend en met een grote meerderheid van 146 zetels in het Lagerhuis de verkiezingen won van oorlogspremier en -held Winston Churchill. Rond de campagneleuze “Let's face the future” installeerde Attlee een radicale regering, die haar Keynesiaans geïnspireerde beleid richtte op volksgezondheid, onderwijs en een fel doorgedreven nationalisatie van de nutsvoorzieningen en de grote industrietakken. Loach licht dat welzijnsbeleid toe aan de hand van interviews met havenarbeiders, mijnwerkers, economen en verpleegkundigen. De oudsten onder hen vertellen over de oorlogsbombardementen op ziekenhuizen en de sociale ellende in de tussenoorlogse periode. Ze waren getuige van het verenigde optimisme na WO II dat voorgoed een einde wilde maken aan de onderwijsnood, de erbarmelijke huisvesting en de penibele werkomstandigheden van de jaren voordien.

Sector per sector groepeert Loach de archiefbeelden en bekijkt hij de verwezenlijkingen van het kabinet Attlee, met Hugh Dalton (financiën), Herbert Morrison (verantwoordelijk voor de nationalisaties), Aneurin Bevan (volksgezondheid) en Ellen Wilkinson (onderwijs) als de belangrijkste beleidsmensen. Voor Loach en de geïnterviewde getuigen waren zij de visionairen van een gecoördineerd herstelbeleid om de rijkdom op meer gelijke basis te herverdelen. Hun politiek staat in schril contrast met het huidige individualisme en de groeiende inkomensongelijkheid.

Voor een niet-Britse kijker, die vertrouwd is met de figuur van Winston Churchill maar amper van Clement Attlee heeft gehoord, biedt deze film een flinke portie verrassend en verhelderend materiaal over de Britse naoorlogse periode. THE SPIRIT OF ‘45 is een begeesterde documentaire met standpunten van oude socialisten uit de oorlogsperiode en jonge linkse academici van nu. Met archiefbeelden, reacties en herinneringen slaagt Loach erin de nooit geziene sfeer van solidariteit in het cruciale bevrijdingsjaar 1945 te reconstrueren. Hierin verschilt zijn aanpak duidelijk van andere filmverslagen over de bevrijding. Bijna alle oorlogsdocumentaires belichten de patriottische euforie rond de nationale bevrijding.

Loach daarentegen ontwaart in de bekende beelden van Piccadilly op het einde van WO II ook een zweem van sociale euforie. Hij bewijst ook zijn esthetisch vakmanschap als doorgewinterd fictiefilmregisseur door zowel de interviews als de oude en nieuwe journaalbeelden uniform in zwart-wit weer te geven. Alleen de oproep in de slotsequenties om niet aan de ziekteverzekering te raken en om de huidige revolte te laten doordringen van de oude spirit van ‘45 is in kleur gefilmd. Loach koos ook mooie beelden van opwaaiend stof in de mijnterrils of van collectieve arbeidsethiek in de genationaliseerde sectoren als overgang tussen de filmdelen. Opnames die zo uit Kes, Riff Raff, The Navigators of Bread and Roses geplukt konden zijn.

Minder vlot verloopt de filmopbouw met een te lange episode over de vooroorlogse jaren 30 en een bruuske tijdsprong van de sociaal geïnspireerde jaren 40 naar de neoliberale Thatcherdoctrine van de eighties. Dat laatste deel wordt snel afgehaspeld. Als contrapunten volgen de mijnsluitingen, de afslanking van het overheidspersoneel en de privatiseringen van de telefonie, de energiesector, de spoorwegen en de transportindustrie elkaar in crescendo op. Over het tijdsinterval tussen Attlee en Thatcher of de Labourperiode erna zegt Loach niets. Hierdoor mist de kijker de nodige historische informatie om de Attleeperiode naar zijn economische waarde te schatten.

Groot minpunt van deze film is dat Loach de polemiek tussen socialisme en neoliberalisme geen kans geeft en de verschillen niet uitwerkt tussen het Labourmanifest van toen en de huidige beleidsvisies van Blair, Brown of Miliband over “responsible capitalism”. Hierdoor dreigt SPIRIT OF ‘45 meer een politiek pamflet van de oude labourgarde dan een historische documentaire te worden. In feite heeft Ken Loach deze documentaire opgevat zoals hij zijn fictiefilms concipieert. Rond een cruciale gebeurtenis (het jaar 1945 in dit geval) werkt hij met de nodige filmische overtuigingskracht sociaal geëngageerde thema's uit, waarmee hij zijn boodschap van minder markt- en meer gemeenschapspolitiek op een soms visionaire wijze uitdraagt.

Loach geeft geen geschiedenisles van economische conjuncturen en daaruit vloeiende beleidslijnen, maar vraagt met SPIRIT OF ‘45 de lezer wel een sociale les uit de geschiedenis te trekken.

Geschreven door DIRK MICHIELS

The Spirit of '45

04/09/2013
Regisseur: 
Productiejaar: 
2013
Distributeur: 
Cinéart

Media: 

Trailer: 

9JGZi1mR3Tk

onomatopee