Tootsie

TOOTSIE geldt als een van de beste komedies van de jaren 80, maar snijdt met seksisme, mannelijkheid, het precaire acteursbestaan en de hectiek van New York ook ernstige thema’s aan. Tegelijk eiste Dustin Hoffman contractueel geloofwaardigheid voor zijn rol van een mannelijk acteur die enkel als vrouw aan de slag kan.

Op 3 juni ondertekenden Franse uitgevers ‘L’appel des 50’, een noodkreet en oproep aan de overheid om de tijdens de coronaperiode “in zwaar weer belandde” sector van de fysieke media (blu-ray, dvd) te ondersteunen bij het creëren van een nieuw elan. “Ik moet zeggen dat dvd’s voor mij van onschatbare waarde waren tijdens de lockdown”, getuigt filmmaker Bertrand Tavernier in de tekst. “Magnifiek gerestaureerde grote films terugzien, met dank aan een plejade Franse uitgevers, bezorgde me meerdere opwindende avonden. Ook al omdat de dvd's vaak uitermate boeiend bonusmateriaal bevatten.” De groep groeide ondertussen aan tot zeventig uitgevers, wat onderstreept hoe belangrijk de fysieke media blijven in Frankrijk. Het is geen toeval dat het mekka van de cinefielen samen met Groot-Brittannië en de VS het actiefst is in het herontdekken, restaureren en duiden van films via blu-ray en dvd.

Een van die hyperactieve Franse verdelers is Carlotta Films, dat naast bioscoopreleases ook sterk inzet op fysieke media en zo het werk van onder meer Nanni Moretti, Yasujiro Ozu, Max Ophüls, Mikio Naruse, David Cronenberg, Tsui Hark, Otto Preminger en André Téchiné onder de aandacht blijft brengen. Telkens, en dat wordt helaas steeds zeldzamer, met een pak boeiende extra’s. Paradepaard is de ‘Coffret Ultra Collector’-serie, een reeks die boek en dvd of blu-ray combineert en steevast inzet op sterk bonusmateriaal. Onder andere Donnie Darko, The Lady from Shanghai, Panic at Needle Park, Network, Profession: Reporter, Little Big Man, Year of the Dragon, Body Double, Duel in the Sun, Christine en Phase IV (zie het mei-juninummer) passeerden de revue. Nummer zestien in de reeks is TOOTSIE, de onvolprezen komedie uit 1982 van Sydney Pollack.

Het verhaal van TOOTSIE draait rond de arrogante New Yorkse acteur Michael Dorsey (Dustin Hoffman), die door zijn moeilijke gedrag moet overleven als ober en acteur in commercials. Een methodacteur die wanneer hij, verkleed als tomaat, weigert regieaanwijzingen te volgen omdat ze niet stroken met zijn ‘personage’. Zijn agent George (Sydney Pollack) ziet het niet meer zitten en wanneer neurotische actrice-vriendin Sandy (Teri Garr) afgewezen wordt voor een soapopera, besluit Michael zich te verkleden als vrouw om auditie te doen voor de rol van verpleegster Dorothy. Onverwacht, en tot verbijstering van zijn medehuurder Jeff (Bill Murray), levert zijn improvisatietalent de rol op. Onconventioneel en assertief gedrag zorgt ervoor dat Dorothy indruk maakt op haar collega’s en de regisseur, terwijl ze een feministisch icoon wordt voor eenzame Amerikaanse huisvrouwen. Maar Dorothy heeft natuurlijk een geheim en verliefdheden compliceren het gebeuren. We stevenen af op chaos, verwarring, een ontmaskering of onthulling.

Niet zomaar een rollenspel

Mannen verkleed als vrouw, vrouwen verkleed als man, transseksuelen; in het spoor van La cage aux folles doken ze in de jaren 80 op als filmpersonages. Daar waar Victor Victoria (Blake Edwards) en The World According to Garp (George Roy Hill) in navolging van Billy Wilders Some Like It Hot vooral humor viseerden, was de toon van TOOTSIE heel wat ernstiger. Zonder evenwel de gravitas en het pathos van Yentl (Barbra Streisand) te beogen. Sydney Pollack en Dustin Hoffman (die zelfs contractueel ongeloofwaardigheid liet uitsluiten) gingen bewust niet voor de gimmick, het benadrukken van de kunstmatigheid en de farce.

Als methodacteur was Dustin Hoffman geobsedeerd door transformaties, het in de huid kruipen van personages die ver van hem stonden. De verschillen tussen The Graduate, Midnight Cowboy, Papillon, Straw Dogs, All the President’s Men, Marathon Man en Kramer vs. Kramer waren groot. Daar waar Pollack angstvallig wou vermijden dat TOOTSIE een one joke moviewerd en die daarom grappig én ontroerend trachtte te maken, probeerde Hoffman zijn transformatie in een vrouwelijk personage overtuigend weer te geven. Ridicuul worden was zijn grote angst. Hoffman besteedde naast beweging en mimiek ook veel aandacht aan de make-up. “Toen ik het eindresultaat zag, was ik gechoqueerd dat ik niet aantrekkelijker was”, bekent Hoffman in de making-of. “Mijn teleurstelling deed me beseffen hoezeer we als mannen opgevoed worden met een bepaald schoonheidsideaal voor vrouwen. Ik vond Dorothy een interessante vrouw, maar moest toegeven dat ik haar tijdens een feestje niet zou hebben aangesproken.” Daarom was TOOTSIE “meer dan een situatiekomedie” voor Hoffman.

Het idee voor het project kwam ook van hem. “Toen ik met mijn vriend (scenarist) Murray Schisgal over straat liep, spraken we al lachend over de vrouw die zich in iedere man bevindt”, aldus Hoffman. “We noemden haar Shirley. Er zit een Shirley in iedere man.” Het zette Hoffman aan het denken: “Misschien is wat we mannelijk gedrag noemen eigenlijk aangeleerd gedrag. Dat aspect wou ik onderzoeken. We stellen ons allemaal de vraag hoe het is om het andere geslacht te zijn. Maar we vragen ons niet af hoezeer we daarbij zouden verschillen van wie we zijn als man. Zou ik dezelfde persoonlijkheid hebben, zou ik anders zijn? Die vragen had ik me nooit gesteld.” Via zijn personage in TOOTSIE, zijn vertolking en de zedenkomedie wou hij dat onderzoeken.

Voorbij traditionele tegenstellingen

Sydney Pollack vormde daarvoor de perfecte partner. “Pollack is een visuele regisseur die goed werkt met acteurs, dat is heel zeldzaam”, benadrukt Hoffman. Voor de als acteur gevormde filmmaker stond stijl echter vooral in functie van inhoud. “Ik beschouw me niet als een vernieuwend cineast”, zegt Pollack. “Wat ik graag doe is een klassieke, traditionele vorm nemen en bekijken hoe ver ik kan gaan om die aan te passen. Ik heb mijn visuele trucs lang geleden opgegeven (een verwijzing naar zijn films Castle Keep en They Shoot Horses, Don’t They?, nvda). Ik denk niet dat het mijn sterkste kant is.”

Gevoel voor dramatiek en voor het balanceren op de grens van komedie en tragedie bezat Pollack wel. De insteek voor de film ontstond toen coscenarist Murray Schisgal TOOTSIE kort samenvatte: “Ik denk dat dit het verhaal is van iemand die een betere man wordt door een vrouw geweest te zijn.” Plots wist Pollack hoe TOOTSIE te maken: “We herdachten de film vanuit dat idee en we hadden een dramatisch in plaats van een grappig gegeven.” Het interessante is dat Dorothy altijd voor een stuk een man blijft, ook al is ze in de ogen van iedereen een vrouw. Zo is ze categoriek en assertief. Gedrag dat bij een mannelijk personage als arrogant zou gelden, wordt plots sterk en bewonderingswaardig.

Sydney Pollack en Dustin Hoffman in Tootsie

Door ‘in personage’ te blijven stuurde Hoffman ook de film. Zo vertelt hij hoe Pollack de scène waar een man Dorothy’s taxi inpikt, had willen laten eindigen met een close-up van een verbouwereerd achterblijvende actrice. “Maar ik ben geen vrouw, ik ben een man en haal die kerel uit de taxi”, zei Hoffman tegen Pollack. “Geef me een take om die optie te testen en kies tijdens de montage.” De lik-op-stukversie haalde de film. Heel passend, want de humor van TOOTSIE is verbonden met momenten waarop Michael uit zijn rol als Dorothy treedt zonder dat iemand het beseft. De grap is ontluisterend, want ze wijst op de kloof tussen perceptie en identiteit, en op hoe normaal we de opdeling in zogenaamd mannelijke en vrouwelijke karakteristieken eigenlijk vinden.

Door vrouwenogen

TOOTSIE dateert van lang voor het #MeToo-tijdperk, maar snijdt op intelligente wijze thema’s als seksisme en misbruik aan. De zich in een slachtofferrol nestelende regisseur die geen misbruik ziet maar een spel en ondankbare vrouwen die carrière kunnen maken, verschilt amper van de Foxbaas in Bombshell (zie de recensie hier) net geen veertig jaar later. Tegelijk linkt TOOTSIE seksisme ook met het beeld dat televisie en film scheppen van vrouwen. De clichéfiguren worden ontmaskerd door ‘grappige’ schendingen van dat beeld. Al claimen de filmmakers geen politieke boodschap, maar spreken ze over “kleine dingen, kleine observaties”. “De film raakt gevoelige punten aan over de definitie van mannelijkheid en vrouwelijkheid,” stelt Pollack, “over wat je over jezelf leert wanneer je zelf door de ogen van een vrouw kijkt.”

Dorothy sluit haar onthullende, live uitgezonden monoloog voor de televisiecamera’s af met “I'm not mentally ill, but proud, and lucky, and strong enough to be the woman that was the best part of my manhood. The best part of myself.” Daarmee legt ze de basis voor Michaels conclusie: “Door vrouw te zijn werd ik een betere man dan ik ooit was als man.” Met dat gevoel wou Pollack de kijker naar huis sturen en daarom ruilde hij de aanvankelijke afsluitende monoloog (“Ik ben iemand, ik ben een acteur”) in voor een meer empathisch en louterend slot.

Dat einde houdt de personages in hun waardigheid en respecteert ook de kijker. “Wanneer je de kijker een spiegel voorhoudt, ziet hij niet zichzelf maar een ander”, aldus Pollack. “Je lacht met de fouten, de gebreken van een ander terwijl dat eigenlijk je eigen fouten zijn. Zo bewaar je een zekere waardigheid.” Pollack spelt ons niet de les, maar zet aan tot nadenken. Hij creëert emotie en reflectie. Daardoor werd TOOTSIE tijdloos. Richard Attenboroughs Gandhi (met Ben Kingsley) was in 1983 de grote slokop bij de Oscars en enkel Jessica Lange viel in de prijzen, maar terwijl die historische draak in de vergetelheid is geraakt, groeide TOOTSIE uit tot een klassieker. Een die de spotlight van deze fraaie blu-rayrelease verdient.

FILM: **** / EXTRA'S: **** (boek Susan Dworkin, documentaires, verwijderde scènes, testopnamen)

Geschreven door IVO DE KOCK

Tootsie

Regisseur: 
Muziek: 
Genre: 
Productiejaar: 
1982
Distributeur: 
Carlotta

Media: 

onomatopee