Witness for the Prosecution

Net na zijn Lubitsch-hommage ‘Love in the Afternoon’ en juist voor zijn hit ‘Some Like it Hot’ draaide Billy Wilder in 1957 een lichtvoetige adaptatie van Agatha Christie. WITNESS FOR THE PROSECUTION is een pareltje van mise-en-scène en balanceert als rechtbankmysterie op de grens van komedie en drama. Charles Laughton en Marlene Dietrich schitteren.

In de documentaire Portrait d’un homme ‘à 60% parfait’: Billy Wilder, een van de extra’s op de puike Franse blu-rayeditie van WITNESS FOR THE PROSECUTION (met de gerestaureerde film in originele versie), tracht filmcriticus Michel Ciment – coregisseur van de docu met Annie Tresgot – Billy Wilder te destabiliseren door hem te confronteren met de slechte ontvangst van films zoals The Emperor Waltz, The Spirit of St. Louis en WITNESS FOR THE PROSECUTION. “Je Coca-Cola-satire One, Two, Three werd zelfs zowel door rechts als door links bekritiseerd”, klinkt het bij Ciment. “Is dat niet fantastisch”, reageert een in een hangmat liggende Wilder stoïcijns. “Ik hou ervan om iedereen te irriteren. Zowel de kapitalisten als de communisten wilden me in cellofaan rollen, tegen een muur zetten en executeren. I love it!

Quizzers weten het: WITNESS FOR THE PROSECUTION wordt vaak aan Alfred Hitchcock toegeschreven. De erg Britse sfeer van deze Agatha Christieverfilming, de donkere ondertoon van het rechtbankmysterie, het thema van de valselijk beschuldigde onschuldige (wat een vals spoor blijkt te zijn), objecten die een dramatische functie krijgen (zoals een monocle dat wordt gebruikt om leugenaars te ontmaskeren), de suspense en plottwists ... Dat alles heeft inderdaad iets hitchcockiaans, maar WITNESS FOR THE PROSECUTION is wel degelijk een Wilderfilm. Dat merk je aan het typerende personage van the Wilder Mensch: Elsa Lanchester geeft met haar Miss Plimsoll, een verpleegster die de pillenslikkende advocaat Sir Wilfrid van de drank en sigaren moet houden, een komische draai aan het levenskrachtige en optimistische personage dat de rode draad door Wilders oeuvre vormt. Je ziet het ook aan de puntige dialogen van Wilder (die samen met Harry Kurnitz het scenario schreef), bijvoorbeeld wanneer de beschuldigde zegt dat hij het slachtoffer ontmoette toen ze een hoed aan het kopen was en Sir Wilfrid zich laat ontvallen: “I’m constantly surprised that women’s hats don’t provoke more murders.” Verder drukt Wilder zijn stempel op het heel theatrale gegeven (de film speelt zich af in gesloten ruimtes: het bureau van de advocaat, zijn auto en de rechtbank) door ‘spel’ en ‘mise-en-scène’ te benadrukken.

De centrale figuur van WITNESS FOR THE PROSECUTION is Sir Wilfrid Robarts, gespeeld door Charles Laughton, de legendarische acteur en regisseur van cultklassieker The Night of the Hunter (1955). Robarts is een ouder wordende Londense advocaat die na een hartinfarct van zijn arts het verbod heeft gekregen te werken, te drinken en te roken. Hem daaraan houden is de missie van verpleegster Miss Plimsol. Om aan de verveling en het keurslijf te ontsnappen neemt Sir Wilfrid de verdediging op zich van ex-piloot Leonard Vole, die wordt beschuldigd van de moord op een oude rijke vrouw, Mrs French, die hem in haar testament aanwijst als belangrijkste erfgenaam.

De bewijzen stapelen zich op tegen Vole en de enige getuige die hem kan vrijpleiten, zijn Duitse echtgenote Christine, slooft zich bizar genoeg net uit om hem in de wind te zetten. De jury zou hem ongetwijfeld hebben veroordeeld, mocht er niet in laatste instantie een mysterieuze vrouwelijke getuige opduiken die het bewijs levert dat Christine met een geliefde een complot heeft gesmeed tegen haar man. Door deze coup de théâtre volgt de vrijspraak, maar dat blijkt niet de enige verrassing. Daardoor wordt een verbaasde Sir Wilfrid verplicht zijn advocatencarrière verder te zetten. Ditmaal gesteund door zijn verpleegster (leuk detail: actrice Elsa Lanchester was de echtgenote van Charles Laughton).

WITNESS FOR THE PROSECUTION is ook een boek en een theaterstuk, maar volgens Wilder was het onderwerp beter geschikt voor film: “Het mysterie en de suspense werken beter op het witte scherm dan op het toneel. Dankzij de montage, want op de planken blijft een drieakter beperkt tot drie lange sequenties. Fysieke zaken, zoals iemand die sterft of de aanwezigheid van een pistool, worden daardoor moeilijk.” Ook dankzij het decor, dat werd ontworpen door Alexandre Trauner, wist Wilder het theatrale heel filmisch te vertalen. Zo versterkt de ruimte het drama en kan Wilder perfect focussen op details: brieven die verborgen worden, een thermos met een niet zo onschuldige inhoud, de reacties van het publiek. Dat doet hij met close-ups en met deepfocusopnamen die de personages op dramatische wijze in de ruimte plaatsen.

Buitengewoon briljant is de scène in het begin van de film waarin Sir Wilfrid zijn zetellift op en neer de trap laat gaan. Hij twijfelt tussen zich terugtrekken uit de rechtszaak en gaan rusten in zijn kamer of zijn medewerker gaan helpen en zijn vertrouwde werk hervatten. In een gesprek met collega Mathieu Macheret dat als extra op de blu-ray staat, spreekt journalist Frédéric Mercier over “twee werelden die tegenover elkaar komen te staan: de veilige wereld boven met de strikte verpleegster en de opwindende wereld beneden met een uitdagende job, sigaren en drank”. Het is geen toeval dat deze visuele metafoor bedacht is door Wilder. Schrijfster Agatha Christie was goed in raadsels en plotontwikkeling, maar minder sterk in beeldspraak, socio-economische context, psychologie en karakterisering van personages.

De twee Franse critici spreken overigens met aanstekelijk enthousiasme over Billy Wilder en de vaak over het hoofd geziene kwaliteiten van WITNESS FOR THE PROSECUTION. Zo hebben ze het over “la mise-en-scène de la parole”, de langzame opbouw van suspense, de knipogen naar Wilders A Foreign Affair (met Dietrich in gelijkaardige scènes) en Henry Kings Jesse James (Tyrone Power kijkt in een bioscoop naar de western waarin hij Jesse James vertolkte), Marlene Dietrich die speelt met haar vampimago (“ze speelt verschillende rollen in de film, tot we niet meer weten wie ze is”), de plot die draait rond illusie, personages die acteurs zijn of blijken te zijn, het spel met controle en controleverlies.

Cruciaal is de vaststelling dat er plotkronkels zijn, maar dat elke twist verbonden is met de personages en een emotionele impact heeft. Zo ontmaskert de manipulatrice die plots de controle verliest vooral zichzelf, waardoor een femme fatale plots een naïeve romantische heldin blijkt. De boodschap is duidelijk: de mens kan nooit alles controleren en pogingen daartoe wreken zich. Omdat er altijd iets en iemand aan iedereen ontsnapt. Dat is het noodlot, of zoals Billy Wilder al in Double Indemnity, Ace in the Hole, Stalag 17, The Fortune Cookie, Irma la douce, The Apartment, Kiss, Me Stupid en The Front Page benadrukte: de absurditeit van het leven. De mens mag dan God willen spelen, de realiteit haalt hem altijd van zijn voetstuk.

Wilder zorgt ervoor dat de kijker eenzelfde avontuur doormaakt als de personages in WITNESS FOR THE PROSECUTION. We denken eerst alles te weten, dan beginnen we overal aan te twijfelen en stellen we ook onze eerste interpretatie in vraag. Daardoor moeten we opnieuw op zoek naar zingeving, een moeilijke en soms vruchteloze onderneming. Niets is immers wat het lijkt. Dat is ook de frustratie van advocaat Sir Wilfrid. “The question is, Frau Helm, were you lying then, are you lying now, or are you not in fact a chronic and habitual liar”, roept hij vertwijfeld uit wanneer Christine nog maar eens haar verhaal verandert (lees: aanpast aan de omstandigheden). In die woede en frustratie schuilen echter ook opwinding, leven en energie. Daarom verlaat Sir Wilfrid ondanks de tragiek met de glimlach de rechtszaal en blijft de kijker glimlachend kijken naar de aftiteling. Zelfs een film die vaak als een ‘mindere Billy Wilder’ wordt beschouwd, blijft grote cinema. En een brok plezier.

FILM: **** / EXTRA’S: **** (documentaire Portrait d’un homme ‘à 60% parfait’: Billy Wilder, gesprek Mathieu Macheret & Frédéric Mercier, boekje)

Geschreven door IVO DE KOCK

Witness for the Prosecution

Regisseur: 
Muziek: 
Productiejaar: 
1957
Distributeur: 
Rimini Éditions

Media: 

onomatopee